گزارشهای متعدد از شرکتهای مشاوره مدیریت تراز اول جهان نشان میدهد که این فناوری در آستانه ورود به حوزه عملیاتی صنایع مختلف از جمله مالی قرار گرفته است. بر اساس گزارش پایش فناوری کوانتوم ۲۰۲۶ مککینزی، بیش از ۳۰۰ شرکت در سراسر جهان در حال پذیرش فناوریهای کوانتومی برای حل چالشهای واقعی کسبوکار هستند. این گزارش تخمین میزند که محاسبات کوانتومی تا سال ۲۰۳۵ میتواند بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد دلار ارزش اقتصادی برای صنعت مالی ایجاد کند. در همین حال، بین (Bain & Company) در گزارش فناوری ۲۰۲۵ خود، پتانسیل بازار کوانتوم را تا ۲۵۰ میلیارد دلار در صنایعی مانند داروسازی، مالی، لجستیک و علوم مواد برآورد کرده است.
این یادداشت با استناد به مجموعه گزارشهای مذکور، ابتدا تصویری کلی از جایگاه فناوری کوانتوم در صنعت مالی جهان ترسیم میکند و سپس با نگاهی واقعبینانه به شرایط خاص جمهوری اسلامی ایران – شامل تحریمهای بینالمللی، محدودیتهای دسترسی به فناوریهای روز، و منازعات منطقهای – توصیههای عملیاتی برای شبکه بانکی و مالی کشور ارائه میدهد.
فناوری کوانتوم در صنعت مالی جهان – آنچه گزارشها میگویند
۱. ارزش اقتصادی و کاربردهای کلیدی
گزارشهای مککینزی، گروه مشاوره بوستون (BCG) و بین، اگرچه در ارقام دقیق اختلاف دارند، اما در یک نکته اشتراک نظر دارند: پتانسیل ارزشآفرینی کوانتوم در مالی، بینظیر است. مککینزی ارزش ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد دلاری را برای سال ۲۰۳۵ پیشبینی میکند، در حالی که BCG در گزارش سال ۲۰۲۰ خود ارزش بلندمدت را بین ۴۲ تا ۶۷ میلیارد دلار برای مؤسسات مالی برآورد کرده بود. بین نیز با محافظهکاری بیشتر، عدد ۲۵۰ میلیارد دلار را برای کل صنایع هدف مطرح میکند.
کاربردهای اصلی کوانتوم در مالی، بر اساس گزارش “پرش کوانتومی در بانکداری: بازتعریف عملکرد مالی“ مککینزی، در سه حوزه متمرکز است:
- بهینهسازی: شامل بهینهسازی سبد سرمایهگذاری، تخصیص وثیقه، مدیریت نقدینگی و قیمتگذاری مشتقات. الگوریتمهای کوانتومی میتوانند مسائل بهینهسازی پیچیده را در کسری از زمان روشهای کلاسیک حل کنند.
- ارزیابی ریسک و شبیهسازی: روشهای کوانتومی مانند مونتکارلو کوانتومی میتوانند ارزیابی ریسک اعتباری و تستهای استرس را با دقت و سرعت بسیار بالاتری انجام دهند.
- امنیت و رمزنگاری: این حوزه هم بزرگترین فرصت و هم بزرگترین تهدید محسوب میشود.
۲. تهدید امنیتی: روز Q-Day
تمام گزارشهای مورد بررسی، بر تهدید امنیتی بیسابقه کوانتوم تأکید دارند. مککینزی در مقاله “ارتباطات و محاسبات کوانتومی: ارتقای بخش بانکی“ هشدار میدهد که یک کامپیوتر کوانتومی به اندازه کافی قدرتمند میتواند الگوریتمهای رمزنگاری فعلی (مانند RSA) را بشکند. بین نیز در گزارش خود با عنوان “محاسبات کوانتومی از مرحله نظری به مرحله اجتنابناپذیر حرکت میکند“ تأکید میکند که با وجود آنکه ۷۳٪ از مدیران فناوری، ریسک کوانتوم را در پنج سال آینده ملموس میدانند، تنها ۹٪ نقشه راه مشخصی برای مقابله با آن دارند.
راهکارهای مقابله با این تهدید، به دو دسته تقسیم میشوند:
- رمزنگاری پساکوانتومی (PQC) : الگوریتمهای ریاضی جدیدی که در برابر حملات کوانتومی مقاوم هستند و نیازی به سختافزار خاصی ندارند.
- توزیع کلید کوانتومی (QKD) : روشی مبتنی بر قوانین فیزیک کوانتوم که هرگونه استراق سمع را بلافاصله شناسایی میکند.
مککینزی تأکید دارد که مؤسسات مالی پیشرو در حال پیادهسازی راهحلهای PQC هستند و بر “چابکی رمزنگاری“ – توانایی بهروزرسانی سریع سیستمهای رمزنگاری – تمرکز دارند.
۳. وضعیت فعلی: از اثبات مفهوم تا ارزش واقعی
نکته مهمی که در گزارشها به آن اشاره شده، گذار از مرحله آزمایشگاهی به کاربرد واقعی است. مککینزی تصریح میکند که محاسبات کوانتومی در حال ارائه اولین مزایای واقعی کسبوکار در خدمات مالی است. بین نیز گزارش میدهد که در دو سال گذشته، محاسبات کوانتومی به کاربردهای عملی و واقعی نزدیکتر شده است. نمونههایی مانند همکاری HSBC با Quantinuum برای امنیت داراییهای دیجیتال و آزمایش QKD توسط Danske Bank در دانمارک، گواه این تحول است.
با این حال، تمام گزارشها بر این نکته اتفاق نظر دارند که فناوری به مقیاس کامل هنوز سالها فاصله دارد و مسیر پیشرفت تدریجی خواهد بود.
صنعت مالی ایران در مواجهه با فناوری کوانتوم – واقعیتها و چالشها
۱. تحریمها و محدودیتهای دسترسی
جمهوری اسلامی ایران تحت تحریمهای گسترده ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار دارد که دسترسی به بسیاری از فناوریهای پیشرفته – از جمله سختافزارهای کوانتومی، سیستمهای رمزنگاری پیشرفته و همکاری با شرکتهای بینالمللی فعال در این حوزه – را با محدودیتهای جدی مواجه کرده است. این واقعیت تلخ، صنعت مالی ایران را در موقعیتی قرار میدهد که نه تنها نمیتواند از همکاری با غولهای فناوری مانند IBM، Google و Microsoft بهرهمند شود، بلکه حتی دسترسی به راهحلهای استاندارد PQC که در سطح جهانی در حال پیادهسازی است، برای آن با مانع مواجه است.
گزارش BCG نشان میدهد که در سال ۲۰۲۵، هزینههای شرکتی در حوزه کوانتوم برای اولین بار از هزینههای آزمایشگاههای دولتی و تحقیقاتی پیشی گرفته و به ۳۰۰ میلیون دلار رسیده است. ۶۲٪ از شرکتهای بزرگ جهانی حداقل یک میلیون دلار در سال برای کوانتوم هزینه میکنند. این در حالی است که صنعت مالی ایران به دلیل تحریمها، عملاً از این جریان سرمایهگذاری و همکاری جهانی محروم است.
۲. منازعات منطقهای و تهدیدات امنیتی
منازعات منطقهای و تنشهای ژئوپلیتیکی، ابعاد تهدیدات سایبری علیه زیرساختهای مالی ایران را تشدید کرده است. گزارشها حاکی از حملات سایبری هدفمند به شبکه بانکی ایران در خلال درگیریهای منطقهای است. در چنین شرایطی، نقصان امنیت رمزنگاری در اثر پیشرفت کامپیوترهای کوانتومی، میتواند به معنای فروپاشی امنیت تراکنشهای مالی و افشای اطلاعات حساس شبکه بانکی کشور باشد.
۳. اقدامات مثبت اخیر در ایران
با وجود تمام محدودیتها، اخبار مثبتی نیز به گوش میرسد. در مردادماه ۱۴۰۵ (اوت ۲۰۲۶)، تفاهمنامه همکاری میان بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری برای توسعه فناوری و زیرساختهای رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی کشور به امضا رسیده است. رئیسکل بانک مرکزی نیز بر ضرورت آمادهسازی زیرساختهای بانکی و پرداخت کشور برای مقابله با تهدیدهای ناشی از رایانش کوانتومی تأکید کرده است.
بر اساس گزارشها، برنامه سهساله امنیت پساکوانتومی بانکها با حمایت از ۱۵ دانشگاه آغاز شده و مقرر شده است آزمایشگاه پساکوانتومی در مرکز انفورماتیک بانک مرکزی مستقر شود. این اقدامات، اگرچه در مراحل اولیه است، نشان از درک صحیح خطرات و حرکت در مسیر درست دارد.
توصیههای عملیاتی برای صنعت مالی ایران
با توجه به مجموعه گزارشهای بینالمللی و شرایط خاص کشور، توصیههای زیر با رویکردی واقعبینانه و عملیاتی ارائه میشود:
اول: اولویتبندی امنیت رمزنگاری (فوری)
بر اساس تأکید مککینزی بر چابکی رمزنگاری به عنوان نخستین گام دفاعی و هشدار بین درباره فاصله شدید بین آگاهی از ریسک و اقدام عملی، توصیه میشود:
- مهاجرت تدریجی به رمزنگاری پساکوانتومی با اولویت سامانههای حیاتی مانند شاپرک، سامانههای تسویه و پایاپای، و سامانههای احراز هویت، هرچه سریعتر آغاز شود. تفاهمنامه اخیر بانک مرکزی و معاونت علمی گام مثبتی است، اما نیاز به جدول زمانی مشخص و بودجهبندی دقیق دارد.
- شناسایی داراییهای رمزنگاری شده با طول عمر بالا – اطلاعاتی که امروز رمزنگاری میشوند و باید تا ۱۰ یا ۲۰ سال آینده محرمانه بمانند – و اولویتبندی آنها برای مهاجرت. بین به این نکته اشاره دارد که بسیاری از شرکتها هنوز نقشه راه مشخصی ندارند.
دوم: توسعه بومی و کاهش وابستگی (میانمدت)
با توجه به تحریمها و محدودیت دسترسی به فناوریهای خارجی:
- سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه بومی الگوریتمهای رمزنگاری پساکوانتومی، با استفاده از ظرفیت دانشگاهها و شرکتهای دانشبنیان. برنامه حمایت از ۱۵ دانشگاه گام خوبی است، اما باید به نتایج ملموس و محصولات قابل پیادهسازی منجر شود.
- توسعه همکاریهای منطقهای با کشورهای همسایه و بلوکهای اقتصادی غیرغربی (مانند چین، روسیه و کشورهای عضو بریکس) که در حوزه فناوری کوانتوم سرمایهگذاری میکنند. چین یکی از پیشروان جهانی در حوزه QKD و ارتباطات کوانتومی است و همکاری با آن میتواند بخشی از خلا دسترسی به فناوریهای غربی را جبران کند.
- ایجاد کنسرسیوم ملی کوانتوم متشکل از بانک مرکزی، شرکت ملی انفورماتیک، دانشگاههای برتر و شرکتهای دانشبنیان برای هماهنگی و جلوگیری از موازیکاری.
سوم: مدیریت ریسک و آمادگی برای سناریوهای بد (بلندمدت)
مککینزی تأکید دارد که سازمانهایی که منتظر میمانند، با هزینه رقابتی و مالی بسیار بالاتری وارد میدان خواهند شد. با توجه به شرایط خاص ایران:
- تدوین سناریوهای محتمل برای زمان وقوع Q-Day (زمانی که کامپیوترهای کوانتومی قادر به شکستن رمزنگاری فعلی شوند) و تأثیر آن بر سیستمهای مالی کشور. بین پیشبینی میکند که سیستمهای مقاوم به خطا تا سال ۲۰۲۸-۲۰۲۹ در دسترس قرار گیرند. ایران باید خود را برای این بازه زمانی آماده کند.
- طراحی سیستمهای مالی با قابلیت جایگزینی رمزنگاری (crypto-agility) از همان ابتدا، به گونهای که بتوان الگوریتمهای رمزنگاری را بدون تغییر در معماری کلی سیستم، بهروزرسانی کرد.
- آموزش و تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه فناوری کوانتوم و رمزنگاری. مککینزی اشاره دارد که شکاف استعدادها یکی از موانع اصلی پذیرش این فناوری است. در شرایط تحریم، این شکاف برای ایران عمیقتر خواهد بود و باید با برنامههای آموزشی بلندمدت جبران شود.
چهارم: بهرهگیری از فرصتهای بهینهسازی با روشهای الهامگرفته از کوانتوم
گزارش BCG اشاره میکند که مؤسسات مالی میتوانند هماکنون با استفاده از الگوریتمهای الهامگرفته از کوانتوم (Quantum-Inspired Algorithms) که روی سختافزارهای موجود اجرا میشوند، مزیت رقابتی کسب کنند، بدون آنکه نیاز به کامپیوتر کوانتومی داشته باشند. این رویکرد برای ایران که دسترسی به سختافزار کوانتومی ندارد، بسیار مناسب است:
- پیادهسازی الگوریتمهای بهینهسازی پیشرفته در حوزه مدیریت سبد سرمایهگذاری، تخصیص منابع و مدیریت ریسک، با استفاده از روشهای نرمافزاری موجود.
- استفاده از شبیهسازیهای پیشرفته مونتکارلو برای بهبود مدلهای ریسک اعتباری و تستهای استرس، بدون نیاز به سختافزار کوانتومی.
پنجم: هوشیاری در برابر تهدیدات جاسوسی و خرابکاری
با توجه به منازعات منطقهای و سابقه حملات سایبری به زیرساختهای ایران:
- ایجاد لایههای امنیتی چندگانه در شبکه بانکی، به گونهای که حتی در صورت نقض یک لایه، لایههای دیگر از سیستم محافظت کنند.
- پایش مستمر تهدیدات و همکاری با مراکز امنیتی کشور برای شناسایی بهموقع حملات مبتنی بر فناوریهای نوظهور.
- توجه ویژه به امنیت زنجیره تأمین سختافزار و نرمافزارهای مورد استفاده در شبکه بانکی، با توجه به احتمال وجود درهای پشتی در محصولات خارجی.
فناوری کوانتوم، همچون شمشیری دو لبه، برای صنعت مالی جهانی هم فرصتهای بینظیر و هم تهدیدات بیسابقه به همراه دارد. گزارشهای مککینزی، BCG و بین همگی بر این نکته اتفاق نظر دارند که زمان اقدام، امروز است، نه فردا.
برای صنعت مالی ایران، این هشدار با شدت بیشتری صادق است. تحریمها، دسترسی به فناوریهای روز را محدود کرده و منازعات منطقهای، ابعاد تهدیدات سایبری را تشدید نموده است. با این حال، حرکت اخیر بانک مرکزی و معاونت علمی در جهت توسعه رمزنگاری پساکوانتومی، نشان از درک صحیح این تهدید دارد.
مسیر پیش رو، مسیری دشوار اما شدنی است: اولویتبندی امنیت رمزنگاری، سرمایهگذاری در توسعه بومی، مدیریت ریسک با نگاه به سناریوهای بد، بهرهگیری از روشهای الهامگرفته از کوانتوم در سختافزار موجود، و تقویت هوشیاری در برابر تهدیدات. آنچه مسلم است، انتظار و تعلل، گرانترین راهکار ممکن برای صنعت مالی ایران در عصر کوانتوم خواهد بود.
منابع:
- McKinsey & Company, Quantum Technology Monitor 2026: A Commercial Tipping Point, April 2026
- McKinsey & Company, Quantum Communication and Computing: Elevating the Banking Sector, November 2025
- McKinsey & Company, The Quantum Leap in Banking: Redefining Financial Performance, November 2025
- Boston Consulting Group, It’s Time for Financial Institutions to Place Their Quantum Bets, October 2020
- Bain & Company, Quantum Computing Moves from Theoretical to Inevitable (Technology Report 2025), September 2025
